Kalendarz zdrowia kobiety – co, kiedy i dlaczego?

Już w wieku kilkunastu lat można zrobić wiele, by zadbać o zdrowie i zapobiegać kobiecym chorobom. W tym okresie to jeszcze zadanie dla rodziców, którzy pójdą z nastolatką do ginekologa i będą pamiętali o szczepieniach profilaktycznych. Pierwszą wizytę u specjalisty dobrze jest zaplanować między 12. a 15. r. ż., nawet jeśli nic niepokojącego się nie dzieje. Odpowiednim momentem jest także początek miesiączkowania.

Pierwsza wizyta ma charakter edukacyjny, nie może być traumatyczna. To jest czas na budowanie zaufania. Może się odbyć nawet bez badania. Rozmawiamy o higienie, cyklu miesiączkowym, tłumaczymy fizjologię cyklu - mówi prof. Śląskiego Uniwersytetu Medycznego Grzegorz Franik, kierujący Oddziałem Endokrynologii Ginekologicznej w Uniwersyteckim Centrum Klinicznym w Katowicach. 

Specjalista podkreśla, że czasami do ginekologa po prostu trzeba się zgłosić: Jeżeli nie ma miesiączki do 15 r. ż., jeżeli miesiączki wystąpiły, ale krwawienia są nieregularne, bardzo bolesne, przedłużające się albo pojawiają się objawy skórne - u nastolatki może to być nadmierne owłosienie, które nazywamy hirsutyzmem - wymienia profesor Franik. Wizyta u ginekologa wskazana jest także np. po rozpoczęciu współżycia czy stwierdzeniu ciąży.

Pierwsze spotkanie z ginekologiem to dobry moment na rozmowę o samobadaniu piersi raz w miesiącu i o profilaktyce zakażeń wirusem HPV, czyli o szczepieniach. W Polsce szczepionka jest bezpłatna dla wszystkich dzieci, zarówno dziewcząt, jak i chłopców w wieku 9-14 lat.

Szczepienia są dobrowolne, a decyzje podejmują rodzice lub opiekunowie po konsultacji z lekarzem. W tej grupie wiekowej podaje się dwie dawki szczepionki z zachowaniem odstępu 6-12 miesięcy między kolejnymi dawkami. Nastolatki, które nie zdążyły zaszczepić się w ramach programu, mogą do ukończenia 18 r.ż. skorzystać z bezpłatnej szczepionki, którą na receptę należy kupić w aptece.

W wieku nastoletnim bardzo ważne jest zadbanie o zdrowie psychiczne. Według profesora Grzegorza Franika ma ono ścisły związek mediami społecznościowymi: Platformy takie, jak Tik-Tok, Instagram zachęcają do porównywania się i wywierają presję na wygląd. Krótkie, powtarzalne bodźce, tzw. rolki działają w sposób ciągły i spersonalizowany. Patomechanizm polega na tym, że pobudzają system nagrody - wydzielanie dopaminy, którą mózg uwielbia. To daje przyjemność, ale też uzależnia od scrollowania, a to zwiększa ryzyko lęku i depresji, bo spada samoocena. Ja jestem gorsza - często to słyszę od pacjentek - zauważa. Skutki tych zjawisk, które dostrzega specjalista to m.in. anoreksja i kompulsywne objadanie się. W konsekwencji mogą pojawić się zaburzenia miesiączkowania, insulinooporność, hiperinsulinomia, otyłość, wysoki poziom kortyzolu, wybudzenia nocne, spadek poziomu melatoniny na skutek nocnego scrollowania, czyli światła z telefonu komórkowego, wreszcie ewidentny - i to pacjentki same przyznają - spadek nastroju po social mediach. Ja to nazywam kacem po social mediach - mówi prof. Grzegorz Franik.

Dodaje, że zakaz korzystania z social mediów nie jest rozwiązaniem, ale ograniczenie czasu, świadome przeglądanie treści w internecie już tak: Trzeba wyjaśnić pacjentce, że świat influencerów może nie do końca jest fałszywy, ale też nie jest to prawda o życiu w świecie rzeczywistym - podkreśla.

Dorosła kobieta powinna pamiętać o regularnych wizytach u ginekologa. Jeśli nie odczuwa żadnych dolegliwości, mogą się one odbywać raz w roku. Konsultacje są konieczne także w szczególnych sytuacjach: kiedy kobieta planuje rozpoczęcie współżycia, stosowanie antykoncepcji albo ciążę.

Szczególną sytuacją jest planowanie ciąży w przyszłości. Warto zaproponować pacjentce ocenę rezerwy jajnikowej. Jej wyraźny spadek może występować po 30. r. ż., a klinicznie istotny jest po 35. r. ż. Wynik badania to informacja dla pacjentki, ile może jeszcze czekać z planami macierzyńskimi - wyjaśnia prof. Grzegorz Franik.

Kobiety, które w niedalekiej przyszłości planują ciążę, mogą zastanawiać się, jakie badania warto zrobić, zanim dojdzie do zapłodnienia: Morfologia krwi, poziom glikemii na czczo, TSH (hormon regulujący pracę tarczycy-przyp. red.), oznaczenie grupy krwi, przeciwciała odpornościowe w kierunku różyczki, toksoplazmozy - podpowiada ginekolog. Można również zrobić badania w kierunku infekcji HIV, HBS, HCV. Przed zajściem w ciążę kobieta powinna także wykonać cytologię i USG narządu rodnego - dodaje i zaleca planującym macierzyństwo paniom suplementację kwasem foliowym  0,4 mg na dobę i rozważenie szczepień: Przeciwko różyczce, jeśli jest brak odporności, przeciwko ospie wietrznej, WZW typu B i HPV, jeśli nie było wykonane wcześniej - wymienia.

Niektóre pacjentki, z wywiadem chorobowym mogą wymagać dodatkowo wykonania panelu tarczycowego lub metabolicznego: Badania genetyczne rezerwujemy dla pacjentek, które mają za sobą poronienia, zwłaszcza jeżeli są to poronienia nawykowe - zaznacza ekspert.

Jeśli kobieta planuje stosowanie hormonalnej antykoncepcji, konsultacja lekarska powinna obejmować przede wszystkim wywiad. Czy u pacjentki występowała choroba zakrzepowo-zatorowa, migreny, choroby wątroby, nowotwory hormonozależne, czy pacjentka ma nadciśnienie, czy pali tytoń, jakie przyjmuje leki - takie pytania - zdaniem profesora Grzegorza Franika - lekarz powinien zadać kobiecie. Obowiązkowo trzeba wykluczyć ciążę, wykonać pomiar ciśnienia tętniczego i moim zdaniem zmierzyć wskaźnik BMI, żeby ocenić wstępnie metabolizm - zaznacza.

Dorosłe kobiety także mogą zaszczepić się przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego HPV, jeśli nie szczepiły się w dzieciństwie: Zachęcam wszystkie pacjentki, również te, u których stwierdza się zmiany w cytologii - mówi prof. Franik. Panie w wieku 25-64 l. mogą skorzystać z programu profilaktycznego, który opiera się o badanie HPV HR (High Risk). To jest badanie, które polega na ocenie materiału genetycznego wirusa brodawczaka ludzkiego o wysokim potencjale onkogennym. Jest określony schemat postępowania. W przypadku wyniku ujemnego, czyli kiedy nie ma tego onkogenu, kolejne badanie może być wykonane za 5 lat, Jeżeli wynik jest dodatni, wykonuje się dodatkowo cytologię na podłożu płynnym z tego samego materiału. Jeżeli wykryte są typy HPV o niskim ryzyku onkogennym, a wynik cytologii jest prawidłowy, badanie należy powtórzyć po roku, a następnie przy utrzymujących się prawidłowych wynikach, po trzech latach - tłumaczy ginekolog.

Kobieta powinna wykonywać samobadanie piersi raz w miesiącu, najlepiej między 3. a 5. dniem po zakończeniu miesiączki. Jest też program profilaktyki raka piersi przeznaczony dla pań w wieku 45-74 l., które spełniają co najmniej jedno z kryteriów: W ciągu ostatnich 2 lat nie miały wykonanej mammografii w ramach profilaktyki bądź minęło 5 lat od leczenia chirurgicznego raka piersi bądź pacjentka pozostaje w trakcie terapii uzupełniającej, chemioterapii - w takim przypadku badanie zaleca się wykonywać co 12 miesięcy - wyjaśnia prof. Grzegorz Franik.

Zanim kobieta pójdzie na pierwszą mammografię, oprócz samobadania, ma do dyspozycji USG piersi: Ja zalecam wykonywanie tego badania u każdej mojej pacjentki, która decyduje się na terapię hormonalną i u każdej pacjentki, która zgłasza się w pierwszym trymestrze ciąży. Mitem jest, że nie należy robić USG, bo jest to trudne technicznie badanie podczas ciąży. W ciągu 9 miesięcy jest duży wpływ estrogenów na gruczoł piersiowy i uważam, że trzeba wykonać USG podczas ciąży i ono na pewno nie jest szkodliwe- zaznacza ginekolog. Badanie ultrasonograficzne może zrobić nawet nastolatka, jeśli podczas samobadania coś ją zaniepokoi lub jeśli ginekolog stwierdzi nieprawidłowość. Badanie piersi jest elementem badania ginekologicznego - dodaje specjalista. USG piersi można robić co roku.

Jeszcze do niedawna niewiele mówiło się o menopauzie. O okresie, który ją poprzedza, czyli premenopauzie (perimenopauzie) jeszcze mniej, a jest to czas, w którym kobieta doświadcza wielu zmian i dolegliwości. Premenopauza może trwać kilka lat. Zwykle zaczyna się ok. 40-45 r. ż., ale może też wcześniej. Pierwsze objawy to zaburzenia cyklu: cykle mogą być dłuższe lub krótsze niż do tej pory, krwawienia mogą trwać dłużej niż 7 dni, w późnej premenopauzie przerwy w miesiączkowaniu trwają np. ok. 2 miesięcy. Pojawiają się też zaburzenia nastroju czy zaburzenia snu: wybudzenia nocne, bezsenność.  Takie objawy są wskazaniem do wizyty u ginekologa.

Powinien on zlecić morfologię, zbadać panel tarczycowy, marker menopauzy czyli FSH. Poziom estradiolu zwykle skacze, więc jego oznaczenie jest mało miarodajne, ale przy okazji warto zbadać poziom glikemii na czczo, sprawdzić lipidogram, funkcje wątroby, oznaczyć ferrytynę, która wtedy mówi nie tylko o żelazie, ale bardziej o metabolizmie. Należy zbadać czynność nerek, przypomnieć pacjentce o cytologii, samookonroli piersi. Jeżeli występują nieregularne krwawienia, należy wykonać USG ginekologiczne, bo nieprawidłowe wyniki mogą być wskazaniem do biopsji endometrium - prostego zabiegu, który kończy się wynikiem histopatologicznym - wylicza prof. Grzegorz Franik.  

Wahania poziomu estrogenów wpływają na emocje. Czasami potrzebna jest porada psychologa, ale ginekolog też może pacjentce podpowiedzieć, jak powinna wyglądać higiena snu i dnia codziennego, by psychicznie czuć się lepiej. Lekarz powinien wyjaśnić kobiecie, jaki jest związek między funkcją hormonów a nastrojem. Czasami włączamy terapię hormonalną, jeszcze nie menopauzalną, ale typową antykoncepcję z naturalnym estrogenem, który będzie przynajmniej regulował cykl i zabezpieczy pacjentkę przed ciążą, bo 40-letnia kobieta ma jeszcze mniej więcej 5-procentową szansę na zajście w ciążę - zaznacza ginekolog.

Menopauzę rozpoznaje się po 12 miesiącach braku miesiączki. Od objawów zależy, czy konieczna jest terapia hormonalna na tym etapie. Menopauza nie jest chorobą. To element życia kobiety, ale jeżeli daje objawy naczyniowo-ruchowe takie, jak uderzenia gorąca czy nocne poty, jeśli kobieta cierpi na bezsenność, zaburzenia nastroju, zaburzenia seksualne, suchość narządu rodnego, częste infekcje, to trzeba tę terapię włączyć na czas. Wtedy chroni przed chorobami sercowo-naczyniowymi i wtedy ma sens - wyjaśnia prof. Grzegorz Franik. Przed zastosowaniem terapii hormonalnej należy wykonać podobny panel badań, jak przed rozpoczęciem antykoncepcji.

W okresie menopauzy warto także obliczyć wskaźnik BMI (stosunek masy ciała do wzrostu) albo wykonać badanie Body Stat czyli analizę składu ciała, żeby jak najwcześniej wychwycić zaburzenia metaboliczne.

Zagrożenie chorobami sercowo-naczyniowymi wynika wprost z choroby otyłościowej, a to nie jest nadmiar kilogramów, tylko nadmiar tkanki tłuszczowej. Jeżeli zostanie przeciążona energią, zaczyna się dyslokować wśród mięśni, do nasierdzia, osierdzia czy wątroby. Wtedy zaczyna się faktycznie choroba otyłościowa - tłumaczy prof.Franik. Podkreśla, że w takiej sytuacji wzrasta poziom insuliny, zmienia się poziom glukozy na czczo, pojawia się stan przedcukrzycowy, zmienia się także lipidogram i zwiększa się ryzyko wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych. To jest moment na wdrożenie przede wszystkim terapii behawioralnej czyli zmiany stylu życia, diety, ale do tego stosuje się aż ... 1 proc. pacjentek. Pozostają leki - mówi specjalista.

Warto pamiętać, że pacjentki mogą korzystać z bezpłatnych konsultacji dietetycznych. Dostępne są również narzędzia umożliwiające tworzenie indywidualnych jadłospisów w ramach programów NFZ.

Wahania nastroju, zaburzenia snu, problemy z wagą, a także uczucie gorąca czy kołatania serca to objawy nie tylko typowe dla menopauzy, ale także chorób tarczycy: Choroby tarczycy często "udają menopauzę". Konieczna jest diagnostyka - mówi prof. Grzegorz Franik. Badania obejmują USG tarczycy, oznaczenie stężenia TSH, a w przypadku nieprawidłowego wyniku oznacza się także poziom FT4 (wolnej tyroksyny) i FT3 (wolnej trijodotyroniny).

Warto od czasu do czasu zbadać poziom witaminy D, bo jest ona kluczowa dla zdrowia kości, zębów, funkcjonowania mięśni i odporności. Oznaczamy poziom witaminy D u wszystkich pacjentek i u 80 proc.  z nich jest nieprawidłowo niski - mówi prof. Grzegorz Franik, kierujący Oddziałem Endokrynologii Ginekologicznej w Uniwersyteckim Centrum Klinicznym w Katowicach. Niedobór witaminy D stwierdza się, kiedy jej poziom znajduje się poniżej 20 ng/ml. 

Zwykle witaminę D suplementuje się w dawkach od 1000 do 2000 IU dziennie.  Kąpiele słoneczne przez 15-30 min. dziennie z odkrytymi przedramionami i nogami w godz. 10.00-15.00 od początku maja do końca września mogą być wystarczające, ale suplementacja w podanej wcześniej dawce jest rekomendowana i jest bezpieczna - mówi profesor i zaznacza, że są grupy bardziej narażone na niedobór witaminy D, u których zalecana suplementacja może być wyższa. To osoby z małą ekspozycją na słońce oraz pacjenci z otyłością.

W przypadku żelaza - podobnie jak witaminy D - nie ma badań przesiewowych: Diagnostykę przeprowadza się u pacjentek z obfitymi miesiączkami, z objawami niedokrwistości, dietą ubogą w żelazo czy z chorobami przewlekłymi. Jeśli zaś chodzi o witaminę B12, badanie należy przeprowadzić u pacjentek, które stosują dietę wegańską czy wegetariańską albo mają objawy neurologiczne, parestezje, zaburzenia czucia, prezentują w badaniu morfologii niedokrwistość makrocytową czy też mają choroby przewodu pokarmowego - wylicza prof. Franik.

Wraz ze spadkiem poziomu estrogenów zmienia się gęstość mineralna kości. Jej ocenie służy densytometria. Badanie jest wskazane u kobiet, które ukończyły 65 r. ż.  Densytometrię powinny też zrobić panie, u których wystąpiły niskoenergetyczne złamania: Mówimy o osteoporotycznych złamaniach np. złamaniu śródstopia po marszu czy po tańcu. Wreszcie densytometrię należy wykonywać u dorosłych z chorobami związanymi z małą masą kostną lub utratą masy kości oraz u pacjentów, którzy przyjmują leki podwyższające utratę masy kostnej - wymienia prof. Grzegorz Franik.

Każdy powinien raz w roku wykonać przegląd stomatologiczny.  Badanie jest bezpłatne w placówkach, które mają umowę z NFZ. W okresie menopauzy panie mogą skarżyć się na krwawienia dziąseł czy suchość w jamie ustnej. Przyczyny bywają różne. Podczas przeglądu stomatologicznego warto wspomnieć o takich objawach. One mogą mieć związek z niedoborami witaminowymi i zmianami hormonalnymi.

Zaburzenia hormonalne dotyczą nie tylko kobiet: U mężczyzn już od 40. r. ż.  zaczyna się zmieniać poziom testosteronu, gorsza jest spermatogeneza. Ja zawsze pytam pacjentki w okresie okołomenopauzalnym czy też menopauzalnym o zdrowie partnera - czy miał zrobione badanie PSA, czy miał ostatnio wykonaną morfologię, test tolerancji glukozy, rentgen płuc i czy już był na kolonoskopii  czy dopiero się wybiera. To zresztą także dotyczy pacjentek.  Kolonoskopia to wczesna diagnostyka raka jelita grubego, o której też nie wolno zapominać. Program profilaktyczny obejmuje osoby w wieku 50-65 l. oraz pacjentów w wieku 40-49 l, jeżeli u krewnego pierwszego stopnia rozpoznano raka jelita grubego. Warunkiem udziału w programie jest brak wykonanej kolonoskopii w ciągu ostatnich 10 lat - mówi prof. Grzegorz Franik. Skierowanie na kolonoskopię wydaje lekarz rodzinny.