Bariera jelitowa dziecka – mur obronny

Bariera jelitowa to jeden z najważniejszych, a jednocześnie najmniej docenianych systemów ochronnych organizmu dziecka. Można ją porównać do murów twierdzy: nie walczy bezpośrednio z patogenami, ale zapobiega ich przedostawaniu się do wnętrza organizmu. Dopiero gdy mur zostaje naruszony, do akcji musi wkroczyć "armia", czyli układ odpornościowy. Z perspektywy rodzica jest to kluczowe, ponieważ jelita nie są jedynie narządem trawiennym. To centrum dowodzenia odporności. Szacuje się, że nawet 70% komórek układu immunologicznego związanych jest z przewodem pokarmowym. Oznacza to, że stan jelit bezpośrednio wpływa na to, jak często dziecko choruje, jak reaguje na alergeny i jak szybko wraca do zdrowia po infekcjach. Jelita to również drugi mózg. Dlatego zdrowe jelita to również lepsza koncentracja i nastrój naszego dziecka.

W tym artykule wyjaśniamy, czym jest bariera jelitowa, co oznacza pojęcie "nieszczelne jelito u dziecka", jakie czynniki mogą ją uszkadzać oraz - co najważniejsze - jak w praktyce wspierać jej regenerację i prawidłowe funkcjonowanie.

Jak zbudowana jest bariera jelitowa?

Bariera jelitowa składa się tylko z jednej warstwy komórek nabłonka jelitowego, zwanych enterocytami. To niezwykle cienka struktura, ale jednocześnie bardzo wyspecjalizowana. Jej zadaniem jest pogodzenie dwóch sprzecznych funkcji: maksymalnego wchłaniania składników odżywczych niezbędnych do wzrostu i rozwoju dziecka oraz skutecznej ochrony organizmu przed czynnikami potencjalnie szkodliwymi. Każdego dnia przez jelita dziecka przechodzi treść pokarmowa a wraz z nią miliardy mikroorganizmów. Sprawnie działająca bariera jelitowa decyduje o tym, czy organizm pozostaje w stanie równowagi, czy też wpada w przewlekły stan zapalny. Przewlekły stan zapalny wtórny do zwiększonej przepuszczalności jelit u dzieci może prowadzić do szerokiego spektrum konsekwencji klinicznych wynikających z dysregulacji homeostazy immunologicznej, metabolicznej i neuroendokrynnej. Zwiększona penetracja antygenów pokarmowych, bakterii oraz ich produktów metabolicznych aktywuje komórki prezentujące antygen i sprzyja chronicznej aktywacji układu odpornościowego, co manifestuje się częstszymi infekcjami, nasileniem alergii oraz predyspozycją do rozwoju chorób autoimmunologicznych. Przewlekła odpowiedź zapalna zaburza funkcje bariery jelitowej i mikrobiom, co koreluje z występowaniem zaburzeń przewodu pokarmowego takich jak bóle brzucha, wzdęcia, zaburzenia rytmu wypróżnień oraz zwiększone ryzyko nietolerancji pokarmowych. Systemowy wpływ cytokin prozapalnych i mediatorów immunologicznych na oś jelito-mózg może przyczyniać się do deficytów uwagi, zaburzeń snu i obniżonej odporności na stres, a także modulować procesy neuro-rozwojowe. Ponadto przewlekły stan zapalny wiąże się z ryzykiem zaburzeń metabolicznych, upośledzonego wzrostu i rozwoju oraz z obniżoną jakością życia poprzez interakcje między układem immunologicznym, endokrynnym i nerwowym. Konsekwencje te podkreślają konieczność wczesnej identyfikacji i wielopłaszczyznowej interwencji terapeutycznej ukierunkowanej na odbudowę integralności bariery jelitowej, modulację mikrobioty i regulację odpowiedzi immunologicznej u dzieci. Stan zapalny jelit da się wyciszyć, a barierę jelitową odbudować, szczególnie u dzieci — ich organizm bardzo dobrze reaguje na leczenie.

Co oznacza "nieszczelne jelito"?

Nieszczelne jelito to potoczne określenie zwiększonej przepuszczalności bariery jelitowej. Nie jest to odrębna choroba, lecz stan funkcjonalny, w którym połączenia ścisłe ulegają rozluźnieniu, a kontrola nad tym, co przenika do krwi, zostaje zaburzona.

Czy to uznana koncepcja naukowa?

Choć termin "leaky gut" bywa nadużywany w mediach, sam mechanizm zwiększonej przepuszczalności jelit jest dobrze udokumentowany naukowo. Opisywany jest m.in. po infekcjach jelitowych, w przebiegu alergii, po antybiotykoterapii oraz w chorobach zapalnych jelit.

Co się dzieje, gdy bariera jest uszkodzona?

Gdy bariera jelitowa traci szczelność, do krwiobiegu mogą przedostawać się:
- fragmenty bakterii (np. lipopolisacharydy),
- alergeny pokarmowe,
- toksyny.

Układ odpornościowy reaguje na nie jak na realne zagrożenie. Prowadzi to do przewlekłej odpowiedzi immunologicznej, która osłabia odporność dziecka i sprzyja rozwojowi alergii oraz stanów zapalnych.

Infekcje

Antybiotyki

Dieta prozapalna

Przewlekły stres

Niedobory ważnych składników diety

- częste infekcje i długie rekonwalescencje,
- alergie i nietolerancje pokarmowe,
- atopowe zapalenie skóry, egzema
- bóle brzucha, wzdęcia, nieregularne wypróżnienia,
- wyraźny spadek odporności.

Często choruje (ponad 8 infekcji rocznie)
Niedawno przyjmowało antybiotyki
Ma alergie lub nietolerancje pokarmowe
Skarży się na bóle brzucha, zaparcia lub biegunki oraz wzdęcia
Ma problemy skórne (AZS, wysypki)
Spożywa dużo przetworzonej żywności w tym słodyczy

Ma zaburzenia nastroju i koncentracji

Jeśli zaznaczyłaś 3 lub więcej punktów - warto aktywnie wspierać barierę jelitową dziecka.

Dieta przeciwzapalna jako fundament regeneracji bariery jelitowej

Dieta przeciwzapalna to najważniejszy, niefarmakologiczny sposób odbudowy bariery jelitowej u dziecka. Nabłonek jelitowy odnawia się bardzo intensywnie - komórki wymieniają się średnio co 3-5 dni - ale tylko wtedy, gdy organizm ma do tego odpowiednie "materiały budowlane". Dieta może więc działać jak wsparcie regeneracji albo jak czynnik stale uszkadzający mur obronny jelit. Dodatkowo to bardzo kolorowy i urozmaicony model żywienia (co wpływa na różnorodność mikrobioty).

Warzywa i owoce - główne paliwo dla bariery jelitowej

Warzywa są podstawą diety przeciwzapalnej, ponieważ dostarczają:
- błonnika pokarmowego,
- polifenoli i innych związków o działaniu antyoksydacyjnym,
- witamin i składników mineralnych.

Błonnik jest kluczowy dla produkcji krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), takich jak maślan, który stanowi główne źródło energii dla komórek jelitowych i wspiera szczelność bariery. Szczególnie korzystne są warzywa: brokuły, cukinia, marchew, buraki, dynia, szpinak oraz warzywa kapustne, cebula i czosnek (jeśli są dobrze tolerowane przy wzdęciach). Do najbardziej przeciwzapalnych owoców natomiast zalicza się owoce jagodowe, jabłka oraz świeży ananas.

Zdrowe tłuszcze - ochrona przed stanem zapalnym

Tłuszcze mają znaczący wpływ na funkcjonowanie bariery jelitowej. W diecie dziecka powinny dominować:
- kwasy omega-3 (ryby morskie, olej lniany, olej z alg, olej rzepakowy, orzechy włoskie, len, chia),
- oliwa z oliwek wysokopolifenolowa,
- awokado,
- orzechy i pestki (jeśli wiek i tolerancja na to pozwalają).

Pełnowartościowe białko - materiał budulcowy nabłonka

Komórki jelitowe potrzebują aminokwasów do regeneracji. Niedobór białka w diecie dziecka może spowalniać odbudowę bariery jelitowej. Najlepsze źródła to:
- jajka,
- ryby morskie,
- dobrej jakości mięso, bez konserwantów, smażone bez panierki,
- fermentowane produkty mleczne (jeśli są tolerowane),
- rośliny strączkowe (jeżeli są tolerowane) oraz tofu i inne fermentowane produkty sojowe.

Szczególną rolę odgrywa glutamina - aminokwas, który jest preferowanym paliwem dla enterocytów i wspiera szczelność bariery jelitowej.

Cukier i żywność przetworzona - wrogowie bariery jelitowej

Nadmiar cukru prostego i żywności przetworzonej sprzyja dysbiozie jelitowej i nasila stan zapalny. Badania pokazują, że dieta bogata w cukier może zwiększać przepuszczalność jelit oraz sprzyjać przenikaniu endotoksyn do krwiobiegu.

Fermentowane produkty, prebiotyki i przeciwzapalne zioła.

Jeśli dziecko dobrze toleruje produkty fermentowane (kefir, jogurt naturalny, kiszonki), mogą one wspierać mikrobiotę jelitową, która pośrednio wpływa na barierę jelitową. Prebiotyki, czyli składniki odżywcze dla "dobrych bakterii", pomagają wytwarzać związki wzmacniające nabłonek jelit. Jako dodatek do potraw należy stosować przeciwzapalne zioła takie jak imbir, cynamon, kurkumę, oregano i tymianek.

Colostrum, czyli siara bydlęca, działa jak naturalna "uszczelka" bariery jelitowej. W przeciwieństwie do wielu suplementów nie koncentruje się wyłącznie na mikrobiocie, lecz wspiera strukturę nabłonka jelitowego. To zdecydowanie najważniejszy i najbardziej naturalny oraz bezpieczny suplement diety dla wsparcia szczelności bariery jelitowej, a co za tym idzie odporności dziecka.

Kluczowe składniki i mechanizmy

Laktoferyna wykazuje silne działanie przeciwzapalne i wspiera regenerację komórek jelitowych. Badania wskazują, że laktoferyna może wzmacniać integralność tight junctions i zmniejszać przepuszczalność jelit (Journal of Nutrition). Czynniki wzrostu zawarte w colostrum stymulują odbudowę uszkodzonego nabłonka.

Badania prowadzone m.in. u sportowców wykazały, że suplementacja colostrum ogranicza wzrost przepuszczalności jelit wywołany stresem fizycznym (Gut).

Rekomendacja ekspercka - Genactiv Colostrum: 

Kiedy rodzice pytają mnie, jak wesprzeć barierę jelitową dziecka po chorobie lub antybiotykoterapii, często zwracam uwagę na colostrum. Genactiv Colostrum wyróżnia się wysoką zawartością laktoferyny oraz innych składników aktywnych, które mogą wspierać regenerację i uszczelnienie bariery jelitowej. Ufam i bardzo wierze w to colostrum. Przetestowałam je u siebie, moich pacjentów oraz najbliższych.

Dla dzieci dedykowana jest linia Colostrum Junior z ekstraktem z czarnego bzu. Produktom z tej serii można przyjrzeć się na stronie: https://genactiv.pl/collections/genactiv-colostrum-junior-z-czarnym-bzem  

Bariera jelitowa to cienka, ale kluczowa linia obrony organizmu dziecka. Jej osłabienie oznacza otwarte drzwi dla infekcji, alergii i przewlekłych problemów z odpornością. Dobra wiadomość jest taka, że można ją skutecznie wspierać - poprzez dietę, odpowiednie składniki odżywcze oraz colostrum. Więcej praktycznych wskazówek znajdziesz w bezpłatnym przewodniku dla rodziców.

Piśmiennictwo dostępne u autora artykułu

RMF 24