Planujesz wakacje lub krótki wypoczynek na świeżym powietrzu? Zanim domkniesz walizkę, sprawdź czy tam, gdzie się wybierasz możesz natknąć się na kleszcze. Dziś te pajęczaki można spotkać praktycznie wszędzie, a wraz z nimi groźne choroby, m.in. kleszczowe zapalenie mózgu (KZM). W ostatnim czasie obserwuje się wzrost zakażeń wirusem KZM w krajach europejskich, dlatego planując wakacje warto zadbać o swoje zdrowie i nie ryzykować zakażenia tym groźnym wirusem.

Przed podróżą zawsze brakuje czasu na załatwienie wszystkich spraw, których ilość proporcjonalnie wzrasta wraz ze zbliżającym się wyjazdem. Wybierając kierunek, miejsce, a także rodzaj wypoczynku musimy pamiętać, aby także zabezpieczyć się przed kleszczami, które przecież nie znikną tylko po to, aby umilić nam planowany urlop. Jest się czego obawiać, bo w obrębie Polski odbywanie podróży do obszarów, w których KZM występuje endemicznie zwiększa ryzyko zachorowania na KZM ponad 4-krotnie[1], a liczba przypadków KZM niepokojąco wzrasta od lat. Według ekspertów cały obszar Polski powinien być traktowany jako zagrożony wystąpieniem KZM.[2]

Na ukłucie przez kleszcza są narażeni wszyscy. Jeżeli tylko wychodzimy z domu i idziemy do parku czy do lasu, jesteśmy narażeni. Oczywiście są takie grupy zawodowe jak np. leśnicy, którzy pracują w lesie i w środowisku kleszczy spędzają dużo czasu. Niemniej, nawet jeśli chodzimy raz dziennie na spacer do pobliskiego parku, tam też możemy spotkać kleszcza - mówi dr inż. Anna Wierzbicka, zoolog i leśnik z Katedry Łowiectwa i Ochrony Lasu Wydziału Leśnego Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu.

Ryzyko zakażeniem wirusem KZM dotyczy także Europy, gdzie w ostatnim czasie rokrocznie obserwuje się wzrost zakażeń.[3] Według danych pochodzących z meldunków epidemiologicznych w większości krajów w bliskim sąsiedztwie z Polską, liczba odnotowanych przypadków KZM rośnie. Widać to w statystykach pochodzących z Niemiec, Czech i Słowacji. Rekordowy przyrost zanotowano także w ostatnich latach w Szwajcarii, gdzie w 2020 roku potwierdzono 73 proc. więcej przypadków zakażeń KZM niż w 2019 r., jak również w Niemczech, gdzie zakażeń było więcej o niemal 60 proc[4]. Dlatego warto zabezpieczyć się przed kleszczami planując urlop także poza granicami Polski.

Świadomi ryzyka groźnych konsekwencji KZM od dawna są Ci którzy zawodowo są narażeni na pokłucie przez kleszcza, czyli np. pracownicy leśni, którzy w większości są zaszczepieni przeciwko KZM, zgodnie z zaleceniami. Leśnicy nie są moimi pacjentami w ostatnich latach. Najczęściej na rehabilitację po KZM trafiają ci, którzy zwyczajnie korzystają z odpoczynku na łonie natury. mówi dr n. med. Jerzy Lewko, specjalista rehabilitacji medycznej, Wojewódzki Szpital Zespolony im. Jędrzeja Śniadeckiego w Białymstoku.

KZM to podstępna choroba. Zwykle zaczyna się od niegroźnych objawów podobnych do grypy, a następnie może dojść do zmian w ośrodkowym układzie nerwowym[5]. Powikłania w wyniku zakażenia wirusem KZM występują nawet u co drugiego chorego, u których rozwinęła się neurologiczna faza choroby2. Najpoważniejsze powikłania KZM obejmują porażenia i niedowłady. Skutkiem tych powikłań może być nawet niepełnosprawność.5

- Wirus kleszczowego zapalenia mózgu ma bardzo duży potencjał wywołania chorób neurologicznych. W większości przypadków nasz układ immunologiczny radzi sobie z tym zakażeniem wirusowym, jednak w części z nich mamy tzw. przebieg grypopodobny. Możemy nawet nie zorientować się, że przyczyną naszego złego samopoczucia czy tzw. letniej grypy może być pokłucie przez kleszcza i wirus KZM - przestrzega dr hab. n. med. Joanna Zajkowska, specjalistka chorób zakaźnych z Kliniki Chorób Zakaźnych i Neuroinfekcji Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku. W przypadku wystąpienia neurologicznej fazy choroby rehabilitacja trwa długo, zdarza się, że powikłania są nieodwracalne. Wirus może więc długotrwale wpływać negatywnie na sprawność fizyczną i zdolność do pracy.[6]

- Rehabilitacja po przejściu kleszczowego zapalenia mózgu jest konieczna, jeśli w przebiegu choroby dochodzi do uszkodzeń ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego. Niezbędna jest, gdy pojawia się niedowład kończyn górnych, dolnych oraz osłabienie mięśni tułowia. Wskazana jest również, gdy dochodzi do zaburzeń funkcji psychicznych. W KZM-ie obserwuje się dodatkowo takie objawy jak drażliwość, łatwe męczenie się, problemy z pamięcią, koncentracją, bóle głowy lub zaburzenia snu - tłumaczy dr n. med. Jerzy Lewko, specjalista rehabilitacji medycznej, Wojewódzki Szpital Zespolony im. Jędrzeja Śniadeckiego w Białymstoku. Powrót do całkowitej sprawności obserwuję u ok. 50 proc. osób rehabilitowanych po powikłaniach KZM. dodaje dr n. med. Jerzy Lewko

Szczepienie - doskonała profilaktyka. Przed podróżą, zwłaszcza do miejsc, gdzie będziemy mieć kontakt z naturą, warto się zaszczepić przeciw KZM. Szczepienie podstawowe składa się z 3 dawek, podawanych w ciągu 1 roku oraz z dawki przypominającej (co kilka lat). Jeśli potrzebne jest szybkie uodpornienie można zastosować szczepienie w schemacie przyśpieszonym. W tym celu warto porozmawiać z lekarzem.[7]


[1] P. Stefanoff, M. Rosińska, S. Samuels, D. White, D.L. Morse, S. Randolph. A national case-control study identifies human socio-economic status and activities as risk factors for tick-borne encephalitis in Poland. PLoS One 2012; 7(9): e45511.

[2] Kuchar, E., Zajkowska, J., Flisiak, R., Mastalerz-Migas, A., Rosińska, M., Szenborn, L., Wdówik, P., & Walusiak-Skorupa, J. (2021). Epidemiologia, diagnostyka i profilaktyka kleszczowego zapalenia mózgu w Polsce i wybranych krajach europejskich - stanowisko polskiej grupy ekspertów [Epidemiology, diagnosis, and prevention of tick-borne encephalitis in Poland and selected European countries - a position statement of the Polish group of experts]. Medycyna pracy72(2), 193-210. https://doi.org/10.13075/mp.5893.01063

[3] Beauté Julien, Spiteri Gianfranco, Warns-Petit Eva, Zeller Hervé. Tick-borne encephalitis in Europe, 2012 to 2016. Euro Surveill. 2018;23(45):pii=1800201

[4] Medycyna Praktyczna. Rośnie liczba zakażeń wirusem wywołującym kleszczowe zapalenie mózgu. | Choroby zakaźne - mp.pl (dostęp: 04 2022)

[5] Zajkowska J. Kleszczowe Zapalenie Mózgu - ryzyko i skutki zachorowania u dzieci. Pediatr. Dypl. 2014; 18(suppl. 2):1-7.

[6] Tymińska J, Tymiński R. Medyczne, farmakoekonomiczne i prawne aspekty szczepień przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu w pytaniach i odpowiedziach. Terapia 2017; 6(353):79-82.

[7] Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH - Państwowy Instytut Badawczy.  Szczepionka przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/kleszczowe-zapalenie-mozgu/?strona=5#jak-wyglada-szczepienie-przeciw-kleszczowemu-zapaleniu-mozgu (dostęp: 23.05.2022)