Zacznijmy od początku. Czym w ogóle jest cukrzyca?

Cukrzyca należy do przewlekłych chorób cywilizacyjnych - oznacza to, że z roku na rok dotyka globalnie coraz większą liczbę osób w każdym społeczeństwie. Główną cechą cukrzycy i podstawą jej rozpoznania jest podwyższony poziom glukozy we krwi - czyli hiperglikemia. Czym grozi przewlekła hiperglikemia? Uszkodzeniem, zaburzeniem funkcji, a nawet niewydolnością narządów wewnętrznych w organizmie. Zmiany w drobnych naczyniach w przebiegu cukrzycy prowadzą do uszkodzenia siatkówki oka (retinopatii) i cukrzycowej choroby nerek (nefropatii). Natomiast zmiany w dużych naczyniach, mające charakter przedwczesnej miażdżycy, mogą skutkować zawałem serca, udarem mózgu i chorobą naczyniową nóg. Z kolei neuropatia (powikłanie dotyczące nerwów) zwiększa ryzyko rozwoju tzw. zespołu stopy cukrzycowej i powiązane z tym ryzyko amputacji stopy, a jeśli dotyczy serca - może powodować przedwczesną śmierć. W kontekście cukrzycy często słyszymy o insulinie. Czym ona jest? To hormon wydzielany przez trzustkę. Insulina pomaga glukozie dostać się do wnętrza komórek ciała człowieka. Jeśli krew ma podwyższony poziom glukozy, może to oznaczać problemy z wydzielaniem lub działaniem insuliny. Ze względu na przyczynę, wyróżniamy następujące typy cukrzycy:

1. Cukrzyca typu 1 - oznacza ona, że komórki beta trzustki są niszczone wskutek reakcji autoimmunologicznej organizmu (mającej źródło zarówno w czynnikach genetycznych, jak i środowiskowych). Prowadzi to do niedoboru insuliny w organizmie.

2. Cukrzyca typu 2. - ma więcej przyczyn. U większości chorych jest powikłaniem nadwagi. Najczęściej przebiega w kilku fazach. Pierwsza faza jest związana z otyłością i tzw. insulinoopornością, gdy przeładowane tłuszczem komórki ciała "bronią się" przed zalewem glukozy i działanie insuliny jest mniejsze od spodziewanego. Skutkuje to wzmożonym wydzielaniem insuliny przez trzustkę. Te zaburzenia są jeszcze łatwo odwracalne - ale warunkiem jest pozbycie się nadwagi. Rozwojowi cukrzycy mogą więc zapobiec dieta, ograniczenie kalorii i regularne ćwiczenia. Kolejna faza to już niedobór insuliny, której trzustka produkuje coraz mniej. Po niej następuje faza ostatnia, gdy hormon nie jest już wytwarzany i konieczne staje się leczenie insuliną - średnio po około 5-6 latach od rozpoznania cukrzycy. Trzeba jednak podkreślić, że im większa otyłość, tym wcześniejszy rozwój cukrzycy i szybszy wymóg leczenia insuliną.

3. Inne typy cukrzycy - jest to cała grupa chorób, których przyczynę możemy ustalić (np. stan po resekcji trzustki, guz trzustki, uszkodzenie trzustki w wyniku nadużywania alkoholu, infekcje, leki i substancje chemiczne, guzy przysadki lub nadnerczy wydzielające hormony przeciwstawne do działania insuliny, genetyczne defekty czynności komórek beta, genetyczne defekty działania insuliny i inne)

4. Cukrzyca w ciąży oraz cukrzyca ciążowa - hiperglikemia po raz pierwszy rozpoznana w ciąży

Na jakie objawy zwrócić uwagę?

Bardzo dużym problemem jest zbyt późne rozpoznawanie cukrzycy. Prawie połowa osób ze świeżo rozpoznaną chorobą ma już zaawansowane powikłania naczyniowe, które istotnie wpływają na jakość ich życia. Mówimy o objawach, które są przypisywane często błędnie innym schorzeniom lub po prostu podeszłemu wiekowi, np. wstawanie w nocy, żeby oddać mocz, zaburzenia snu, zmęczenie, zaburzenia widzenia, osłabienie pamięci czy trudne gojenie się ran. Objawy, z którymi należy pilnie zgłosić się do lekarza, to: - wypijanie dużych ilości płynów - oddawanie dużych ilości moczu - chudnięcie, pomimo braku ograniczania kalorii - osłabienie - senność - zmiany ropne na skórze (np. czyraki) - infekcje narządów moczowo-płciowych

Diagnoza cukrzycy

Cukrzycę rozpoznaje się wyłącznie na podstawie oznaczeń wykonanych w laboratorium. Badanie glikemii na czczo, czyli test doustnego obciążenia glukozą (OGTT), ma dwa etapy następujące bezpośrednio po sobie. Pierwszy - czyli pobranie krwi po 8-14 godzinach od ostatniego posiłku. Drugi - w którym pacjent w ciągu 5 minut wypija 75 g glukozy rozpuszczonej w szklance wody i 2 godziny później pobierana jest kolejna próbka krwi do badania. Natomiast glikemia przygodna to wynik z próbki krwi pobranej o dowolnej porze dnia, niezależnie od pory ostatniego posiłku. Hemoglobina glikowana (HbA1c) to parametr określający stopień wyrównania cukrzycy w ciągu 3 miesięcy poprzedzających badanie krwi. Prawidłowe wartości glikemii wyglądają następująco:

  • Na czczo 70-99 mg/dl
  • W 120. minucie OGTT < 140 mg/dl

Czy stan przedcukrzycowy to już cukrzyca?

Stan przedcukrzycowy to dopiero "wstęp", w którym mogą już jednak występować powikłania charakterystyczne dla cukrzycy. Obejmuje zaburzenia: 

 1.       Nieprawidłowa glikemia na czczo: 100-125 mg/dl 

 2.       Nieprawidłowa tolerancja: w 120. minucie testu obciążenia glukozą (OGTT) 140-199 mg/dl Istnieją grupy ryzyka wymienione w poniższej tabeli, w których trzeba przeprowadzać co roku badania przesiewowe w kierunku cukrzycy/stanu przedcukrzycowego, gdyż najczęściej nie występują w tych grupach objawy hiperglikemii. Są to osoby:



Cukrzyca. Grupy ryzyka

z nadwagą/otyłością: BMI ≥ 25 kg/m2 i/lub obwód talii ≥ 80 cm dla kobiet i ≥ 94 cm dla mężczyznmało aktywne fizyczniez nadciśnieniem tętniczym ≥ 140/90 mm Hgdyslipidemią: HDL < 40 mg/dl i/lub triglicerydy > 150 mg/dlz chorobą układu sercowo-naczyniowego
kobiety z przebytą cukrzycą ciążowąkobiety, które urodziły dziecko o masie ciała > 4 kgkobiety z zespołem policystycznych jajnikówz cukrzycą występującą w rodzinieu których poprzednio stwierdzono stan przedcukrzycowy

Ponadto, u każdej osoby powyżej 45. roku życia należy wykonywać badanie w kierunku cukrzycy raz na 3 lata. 

Jak leczyć stan przedcukrzycowy?


Główną metodą leczenia jest zmiana stylu życia (dieta i ćwiczenia) oraz wdrożenie leczenia metforminą. Zaleca się dietę bogatą w warzywa (co najmniej 3 porcje warzyw bogatych w błonnik dziennie) - z ograniczeniem węglowodanów prostych, tłuszczów zwierzęcych oraz zachowanym bilansem kalorycznym. U osób z nadwagą lub otyłością będzie to dieta o obniżonej o 500-600 kcal kaloryczności w stosunku do zapotrzebowania kalorycznego pacjenta. Dietę najlepiej dobrać indywidualnie i prowadzić pod okiem dietetyka. Dopuszczalna jest dieta niskokaloryczna, ale o zwiększonej (20-30% energii) zawartości białka - choć osoby z przewlekłą chorobą nerek powinny spożywać jedynie do 0,8-1 g białka/kg na dobę.

Węglowodany proste ograniczamy do minimum (cukier, słodycze, miód, napoje owocowe). Nie używamy fruktozy jako zamiennika cukru. Sposobem ograniczającym przyrost glikemii po posiłku jest spożywanie produktów podczas posiłku w następującej kolejności: warzywa-białko-węglowodany. Suplementacja dotyczy głównie witaminy D3 oraz witaminy B12 u osób leczonych przewlekle metforminą, jeśli potwierdzono jej niedobór. Rodzaj wysiłku fizycznego powinien być uzgodniony z lekarzem. Bardzo korzystny jest nordic walking. Wskazana aktywność fizyczna to przynajmniej 30 minut pięć razy w tygodniu, a najlepiej - codziennie. Warto tylko zwrócić uwagę na właściwe, wygodne obuwie. Wysiłek fizyczny poprawia wrażliwość na insulinę, pomaga normalizować glikemię i profil lipidowy, a także sprzyja redukcji masy ciała oraz poprawia nastrój. Bardzo istotne jest równoczesne leczenie nadciśnienia tętniczego (zaczynając od ograniczenia soli w potrawach) oraz leczenie zaburzeń lipidowych (począwszy od ograniczenia tłuszczów zwierzęcych w diecie), które nieleczone przyczyniają się do powikłań. Alkohol hamuje wyrzut glukozy z wątroby i może wywołać hipoglikemię. Pity przewlekle może spowodować też wystąpienie cukrzycy z powodu uszkodzenia trzustki. Papierosy z kolei nasilają wszystkie powikłania cukrzycy. 

Czym mierzyć poziom glukozy w domu?

Glukometrem - to jego potrzebujemy, by samodzielnie kontrolować poziom glukozy we krwi. Nie służy on jednak do rozpoznawania cukrzycy, ale do monitorowania glikemii, dlatego powinien być przede wszystkim bardzo dokładny w pomiarach. A dodatkowo prosty w obsłudze, mieć duży wyświetlacz i szerokie pole do aplikacji próbki krwi - by korzystanie z niego było wygodne i łatwe, szczególnie dla osób starszych. Warto też wybrać nowoczesny nakłuwacz, dzięki któremu nakłucie palca nie będzie skomplikowaną czynnością. A samo korzystanie będzie komfortowe, na przykład dzięki takim funkcjom jak dostosowywanie głębokości wkłucia, czy bezpieczna wymiana i utylizacja lancetów. 

Artykuł sponsorowany przez Roche Diabetes Care Polska przy współpracy z dr n. med. Zuzanną Skłodowską.